Opština Petnjica je u reagovanju pokušala da ospori dio navoda iz našeg teksta, posebno poređenje sa programima uređenja prostora u drugim opštinama i formulaciju u vezi sa putem Bioča – Petnjica. Te primjedbe treba uvažiti tamo gdje su osnovane.

Ali poslije svega ostaje činjenica koju ni sama Opština ne spori – Program javnih radova za 2026. godinu na javnu raspravu je upućen tek u avgustu, kada je gotovo dvije trećine godine već prošlo.

Još važnije, Opština u reagovanju sama prihvata sugestiju da se Program ubuduće priprema početkom godine i navodi da se naknadno odobreni projekti i sredstva mogu tokom godine unositi kroz izmjene i dopune.

Time je, zapravo, odgovoreno na suštinsko pitanje koje smo postavili.

Jer ako je moguće Program donijeti na vrijeme, a zatim ga mijenjati i dopunjavati kada se pojave novi projekti, finansijski izvori ili odluke državnih institucija, onda obrazloženje da se čekalo avgust kako bi se dobila „što realnija i potpunija slika“ teško može biti dovoljan razlog za tako kasno uključivanje građana.

Opština je, takođe, priznala da je opravdana primjedba da pojedine stavke nijesu dovoljno precizne – prije svega lokacije asfaltiranja, potpornih zidova i drugih lokalnih intervencija.

Dakle, naš tekst nije tvrdio da Opština nema pravni osnov za realizaciju projekata niti da se 21,5 miliona eura nalazi u njenoj kasi. Pitanje je bilo mnogo jednostavnije. Koliko javna rasprava zaista ima smisla ako se o godišnjem programu raspravlja u avgustu i ako građani tek tada dobijaju priliku da utiču na njegove prioritete?

Odgovor Opštine na kraju ne ruši tu dilemu. Naprotiv, priznanje da Program ubuduće treba pripremati ranije pokazuje da je ona bila sasvim opravdana.

Dobro je što je Opština reagovala i što je neke primjedbe prihvatila.

Ali bilo bi još bolje da se naredne godine građani o programu za tu godinu ne pitaju onda kada je najveći dio godine već iza njih.

SAMIR RASTODER

Povodom teksta objavljenog na portalu Radio Petnjica pod naslovom „Petnjica tek u avgustu pita građane o radovima za 2026: gotovo dvije trećine godine već prošlo“, Opština Petnjica, radi potpunog i objektivnog informisanja javnosti, smatra potrebnim da pruži nekoliko važnih pojašnjenja.

Opština Petnjica uvažava pravo medija da analizira i kritički prati rad lokalne uprave. Jednako tako, građani imaju pravo da, pored kritičkog osvrta, dobiju potpune i precizne informacije o tome na koji način se javni radovi planiraju, finansiraju i realizuju na teritoriji opštine.

Nacrt Programa javnih radova upućen je na javnu raspravu u avgustu prvenstveno zbog činjenice da tokom prvog dijela godine nijesu bili konačno poznati svi podaci o dinamici, vrijednosti i izvorima finansiranja značajnog broja kapitalnih projekata koji se na teritoriji Petnjice realizuju preko nadležnih državnih institucija i iz drugih izvora van Budžeta Opštine.

Među takvim projektima je i jedan od najznačajnijih infrastrukturnih projekata za našu opštinu – regulacija korita rijeke Popče i izgradnja kanalizacione mreže za centar Petnjice, planirane vrijednosti 6.497.360,90 eura, za čiju realizaciju je tokom godine bilo potrebno sačekati dodatne informacije i odluke nadležnih državnih organa.

Slična situacija postoji i kod projekta rekonstrukcije gradskog vodovoda. Nadležni državni organ je u prethodnom periodu dva puta raspisivao postupak za izbor izvođača, a najavljeno je i ponovno raspisivanje tendera. Opština i dalje očekuje nastavak postupka i konačno definisanje dinamike realizacije ovog veoma važnog projekta.

Istovremeno, očekuju se i dodatne informacije o finansijskoj podršci Ministarstva poljoprivrede, kao i o drugim projektima i obavezama koje se realizuju u saradnji sa nadležnim državnim institucijama. Upravo zbog činjenice da početkom godine nijesu bili poznati svi relevantni podaci o tim projektima, Opština je nastojala da Program javnih radova javnosti ponudi u trenutku kada se može prikazati što realnija i potpunija slika investicionih aktivnosti za 2026. godinu.

Cilj, dakle, nije bio da se javnosti naknadno predstavi nešto što je već završeno, već da Program, pored aktivnosti finansiranih iz lokalnog budžeta, obuhvati i projekte čija realizacija i finansiranje zavise od odluka i procedura državnih institucija i drugih partnera.

O razlozima takvog pristupa upoznati su i učesnici javne rasprave, a isto pojašnjenje ovom prilikom dajemo i široj javnosti.

Kada je riječ o obavezama Opštine Petnjica, aktivnosti za koje su obezbijeđena sredstva i ispunjeni tehnički, imovinsko-pravni i proceduralni uslovi realizuju se u skladu sa usvojenim Budžetom i utvrđenom dinamikom. Kao i kod svakog kapitalnog programa, dinamika pojedinačnih projekata zavisi od stepena pripremljenosti dokumentacije, sprovedenih postupaka javnih nabavki, rješavanja imovinsko-pravnih pitanja i drugih zakonom propisanih procedura.

PROGRAM JAVNIH RADOVA NIJE BUDŽET OPŠTINE

Prije svega, potrebno je napraviti jasnu razliku između Budžeta Opštine Petnjica za 2026. godinu i Programa javnih radova.

Budžet Opštine Petnjica za 2026. godinu usvojen je krajem 2025. godine i predstavlja osnovni finansijski akt Opštine. Program javnih radova ne donosi novi budžet, niti omogućava trošenje sredstava mimo usvojenih budžetskih pozicija.

Program predstavlja objedinjeni pregled značajnijih infrastrukturnih, komunalnih i razvojnih aktivnosti koje se tokom 2026. godine realizuju ili planiraju na teritoriji Petnjice, uključujući i velike kapitalne projekte koje finansiraju državne institucije.

Zbog toga je u Nacrtu jasno navedeno da ukupna vrijednost obuhvaćenih projekata iznosi 21.515.718,82 eura, od čega se 3.533.033,00 eura odnosi na sredstva Budžeta Opštine Petnjica, dok 17.982.685,82 eura predstavljaju sredstva državnih institucija.

Dakle, Opština ni u jednom trenutku nije predstavila da raspolaže sa 21,5 miliona eura sopstvenih investicionih sredstava. Naprotiv, izvori finansiranja su namjerno posebno iskazani kako bi građani i odbornici imali jasan pregled ko finansira svaki projekat.

Uključivanje državnih kapitalnih projekata nije „uvećavanje cifre na papiru“, već način da građani i Skupština na jednom mjestu imaju pregled najznačajnijih javnih radova koji se realizuju na teritoriji opštine Petnjica.

PROGRAM JAVNIH RADOVA I PROGRAM UREĐENJA PROSTORA NIJESU ISTOVJETNI AKTI

Radi potpunog informisanja javnosti potrebno je ukazati i na još jednu važnu činjenicu.

U objavljenom tekstu Program javnih radova Opštine Petnjica poredi se sa programima uređenja prostora koje su pojedine druge opštine pripremale i stavljale na javnu raspravu u ranijem periodu godine.

Međutim, riječ je o programskim aktima koji nijesu istovjetni po sadržaju i svrsi, pa njihovo direktno izjednačavanje i poređenje isključivo prema datumu održavanja javne rasprave ne daje potpunu i metodološki preciznu sliku.

Program javnih radova Opštine Petnjica prvenstveno daje pregled infrastrukturnih, komunalnih i investicionih aktivnosti koje se realizuju ili planiraju na teritoriji opštine, dok je Program uređenja prostora poseban dokument iz oblasti planiranja i uređenja prostora.

Dobra praksa drugih lokalnih samouprava može i treba da bude predmet pažnje Opštine Petnjica, posebno kada je riječ o ranijem uključivanju javnosti. Međutim, prilikom poređenja potrebno je jasno navesti koji se dokumenti porede i kakva je njihova sadržinska i planska funkcija, kako se kod građana ne bi stvarao utisak da se radi o potpuno istim aktima.

ZAŠTO JE PROGRAM PRIPREMLJEN TOKOM GODINE?

Program javnih radova prethodnih godina takođe je donošen tokom godine. To nije činjeno sa namjerom da se javnost isključi iz procesa odlučivanja.

Značajan dio investicija u Petnjici finansira se van opštinskog budžeta – kroz državni kapitalni budžet, nadležna ministarstva i uprave, međunarodne programe i donatorska sredstva.

Za dio takvih projekata početkom godine nijesu konačno poznati svi podaci: odobrena sredstva, vrijednost projekta, dinamika realizacije, rezultati tenderskih postupaka ili stepen spremnosti dokumentacije.

Dosadašnja praksa bila je da se sačeka pouzdanija slika o tim izvorima kako Program ne bi sadržao samo spisak želja, već projekte za koje postoji realna mogućnost realizacije.

To je obrazloženje dosadašnje prakse, ali ne znači da nema prostora da ona bude unaprijeđena.

I na održanoj javnoj raspravi građani i predstavnici političkih subjekata sugerisali su da Program ubuduće treba pripremati početkom godine. Opština tu sugestiju prihvata, a naknadno odobrene projekte i sredstva moguće je tokom godine evidentirati kroz odgovarajuće izmjene i dopune.

RADOVI SE NE IZVODE NA OSNOVU „NACRTA IZ AVGUSTA“

Posebno je važno otkloniti utisak da su se projekti do avgusta realizovali bez odgovarajućeg osnova, a da se sada naknadno traži saglasnost javnosti.

Realizacija projekata zasniva se na usvojenom Budžetu Opštine, državnom kapitalnom budžetu kada je riječ o državnim projektima, projektno-tehničkoj dokumentaciji, javnim nabavkama, ugovorima, dozvolama i drugim aktima propisanim za konkretan projekat.

Program javnih radova ne može zamijeniti nijedan od tih postupaka.

Prema tome, činjenica da je određeni projekat već u realizaciji ne znači da se realizuje bez pravnog ili finansijskog osnova.

Program ima i funkciju da javnosti pruži objedinjenu sliku svega značajnijeg što se tokom godine realizuje na teritoriji opštine.

PUT BIOČA–PETNJICA JE DIO PROGRAMA JAVNIH RADOVA, A JAVNA RASPRAVA NIJE RASPRAVA O TOM PUTU

U objavljenom tekstu, kroz formulaciju „javna rasprava o putu na kojem se već uveliko radi“, stvara se pogrešan utisak o predmetu javne rasprave.

Javna rasprava koju je organizovala Opština Petnjica nije javna rasprava o projektu rekonstrukcije regionalnog puta Bioča–Petnjica, niti Opština kroz Program javnih radova odlučuje o ugovoru, tehničkim rješenjima ili izvođenju tog državnog projekta.

Predmet javne rasprave je Nacrt Programa javnih radova u Opštini Petnjica za 2026. godinu kao cjelovit programski dokument, kojim se daje pregled značajnijih infrastrukturnih, komunalnih i razvojnih aktivnosti koje se tokom godine realizuju ili planiraju na teritoriji opštine.

U skladu sa takvom koncepcijom Programa, u njemu su prikazani i značajni kapitalni projekti koje na teritoriji Petnjice realizuju državne institucije. Upravo je to jasno navedeno i u samom Nacrtu Programa.

Zbog toga je potpuno opravdano da se u Programu nalazi i rekonstrukcija regionalnog puta Bioča–Petnjica, bez obzira na činjenicu što je realizacija tog projekta započeta ranije.

Izostavljanje jednog od najvećih infrastrukturnih projekata koji se tokom 2026. godine izvodi na teritoriji opštine samo zato što je njegov investitor država ili zato što su radovi već započeti značilo bi da građanima i Skupštini dajemo nepotpunu sliku investicionih aktivnosti u Petnjici.

Drugim riječima, uključivanje projekta Bioča–Petnjica u Program ne znači da se u avgustu od građana traži saglasnost da li taj put treba graditi, niti se javnom raspravom ponovo odlučuje o projektu koji vodi Uprava za saobraćaj.

Njegovo navođenje ima drugu svrhu – da se u godišnjem Programu evidentira jedan od najznačajnijih javnih radova koji se realizuje na teritoriji opštine, da se jasno prikaže ko je investitor i iz kojeg izvora se finansira, te da građani i odbornici imaju cjelovit pregled kapitalnih ulaganja na području Petnjice.

Građani na javnoj raspravi istovremeno imaju puno pravo da ukažu na pitanja koja se odnose na lokalnu zajednicu – dinamiku radova, pristupe naseljima, bezbjednost saobraćaja, probleme na terenu i druge posljedice izvođenja projekta. To, međutim, treba jasno razlikovati od odlučivanja o samom državnom projektu i već zaključenim ugovornim obavezama.

Kada je riječ o vrijednosti projekta, u Nacrtu Programa korišćen je iznos od 11 miliona eura, dok je Uprava za saobraćaj 12. juna 2026. godine objavila ažurirani podatak da vrijednost rekonstrukcije dionice duge oko devet kilometara iznosi 11,7 miliona eura. Konačni Prijedlog Programa biće usklađen sa posljednjim zvaničnim podatkom državnog investitora.

Dakle, ovdje nije riječ o „javnoj raspravi o putu koji se već gradi“, već o javnoj raspravi o Programu javnih radova, u kojem taj put, kao jedan od najvećih projekata koji se realizuju na teritoriji Petnjice, opravdano mora biti prikazan radi potpunog i transparentnog informisanja javnosti.

ASFALTIRANJE, POTPORNI ZIDOVI I DRUGE LOKALNE INTERVENCIJE

Primjedba da bi kod pojedinih budžetskih stavki trebalo preciznije navesti lokacije i prioritetne putne pravce jeste opravdana.

Za modernizaciju puteva, sanaciju klizišta, potporne zidove i druge lokalne intervencije Budžetom su utvrđene ukupne pozicije.

Konačan raspored pojedinih radova zavisi od stanja na terenu, hitnosti intervencije, broja korisnika, riješenih imovinsko-pravnih odnosa, tehničke spremnosti, postupaka javnih nabavki i raspoloživih sredstava.

To ne znači da se sredstva mogu raspoređivati proizvoljno.

Na javnoj raspravi upravo su građani tražili da se, gdje je moguće, preciznije odrede putni pravci i lokacije potpornih zidova. Sugestija je evidentirana i biće razmotrena prilikom pripreme konačnog Prijedloga Programa.

To je konkretan primjer da javna rasprava ima smisao i da može uticati na sadržaj dokumenta.

ZAŠTO JE ZA PROJEKTNU DOKUMENTACIJU PLANIRANO 385.000 EURA?

Posebno je komentarisana budžetska pozicija od 385.000 eura za izradu projektno-tehničke dokumentacije.

Iz te pozicije finansiraju se glavni projekti, revizije, geodetske podloge, elaborati eksproprijacije, preprojektovanja i druge stručne podloge bez kojih nije moguće kvalitetno pripremiti kapitalni projekat niti ga kandidovati prema državnom budžetu, fondovima i drugim izvorima finansiranja.

Veći broj prioritetnih projekata već je pojedinačno naveden u Nacrtu.

Preostali dio pozicije nije novac koji se može trošiti proizvoljno, već sredstva namijenjena za dodatnu dokumentaciju za projekte koji tokom godine dostignu potreban stepen spremnosti ili za koje se otvore mogućnosti finansiranja.

Svaki pojedinačni izdatak mora biti u okviru usvojenog Budžeta i realizovan kroz propisanu proceduru.

JAVNA RASPRAVA JE BILA OTVORENA ZA SVE

Za učešće u javnoj raspravi bili su pozvani građani, mjesne zajednice, privredna društva, nevladine organizacije i političke partije, uz mogućnost neposrednog učešća i dostavljanja prijedloga i sugestija.

Na raspravi sa građanima i mjesnim zajednicama iznesena su konkretna pitanja i prijedlozi. U terminu predviđenom za NVO nije bilo prisutnih predstavnika nevladinog sektora, dok su u raspravi sa političkim partijama učestvovali predstavnici SPP-a i SDP-a.

Razgovaralo se o lokalnim putevima, asfaltiranju, ulici kod džamije, gradskom vodovodu, parku iznad Opštine, objektu za vatrogasnu i komunalnu službu, putu prema granici sa Srbijom, regulaciji Popče, eksproprijaciji i drugim projektima.

Između ostalog, predloženo je da se Program ubuduće priprema ranije, da se preciziraju prioriteti asfaltiranja i lokacije potpornih zidova, kao i da se javnosti prikaže stepen realizacije planiranih aktivnosti.

Sve sugestije su evidentirane i opravdani prijedlozi biće razmotreni prije utvrđivanja konačnog Prijedloga Programa.

JAVNOST IMA PRAVO DA PITA – A OPŠTINA OBAVEZU DA ODGOVORI

Građani imaju puno pravo da pitaju gdje će se asfaltirati, zašto neki projekat kasni, koliko košta, ko ga finansira, zbog čega nijesu riješeni imovinsko-pravni odnosi i kada se može očekivati realizacija.

Mediji imaju isto pravo da ta pitanja postavljaju javno.

Opština Petnjica od takvih pitanja ne bježi.

Tamo gdje postoji opravdana kritika, treba je prihvatiti. Tamo gdje postoji dobra sugestija, treba je razmotriti i primijeniti. U konkretnom slučaju, smatramo opravdanom sugestiju da se godišnji Program ubuduće priprema ranije, kao i da se, gdje za to postoje uslovi, pojedine lokacije i prioriteti preciznije definišu.

Ali prihvatanje opravdanih primjedbi ne znači da treba prihvatiti zaključak da se javni radovi u Petnjici planiraju i realizuju bez kontrole i javnosti.

Petnjica je opština sa ograničenim sopstvenim finansijskim mogućnostima, ali se na njenoj teritoriji danas realizuju i pripremaju projekti čija vrijednost višestruko prevazilazi njene godišnje investicione kapacitete.

Put Bioča–Petnjica, regulacija rijeke Popče i kanalizaciona mreža, rekonstrukcija gradskog vodovoda, lokalni putevi i vodovodi, mostovi, gradske saobraćajnice, javni i komunalni objekti nijesu samo stavke u tabeli.

Iza njih stoje godine izrade dokumentacije, obezbjeđivanja sredstava, kandidovanja projekata, rješavanja imovinsko-pravnih odnosa, saradnje sa državnim institucijama i sprovođenja postupaka javnih nabavki.

Zato smatramo da javnost ima pravo da zna i šta kasni i zbog čega kasni, ali jednako tako i šta je urađeno, šta se trenutno radi i šta je pripremljeno za narednu fazu realizacije.

Opština Petnjica će nastaviti da svoj rad izlaže javnosti, odgovara na pitanja građana i medija i unapređuje procedure tamo gdje se pokaže da mogu biti bolje.

Kritika je legitiman i potreban dio javnog života kada je zasnovana na činjenicama.

Od lokalne uprave se s pravom očekuju odgovornost i transparentnost. Isto tako, od javnog informisanja očekujemo potpun kontekst i jednaku spremnost da se javnosti predstave i problemi i rezultati.

Na opravdanu primjedbu odgovorićemo korekcijom. Na pitanje – činjenicom. A rezultate rada Opštine Petnjica nastavićemo da predstavljamo javno i odgovorno.

OPŠTINA PETNJICA

U okviru XIII Bihorskog kulturnog ljeta, JU Centar za kulturu Petnjica organizuje izložbu slika „Samonikla“, autorke Nataše Nare Radosavljević.

Izložba će biti otvorena u ponedjeljak, 24. avgusta, sa početkom u 19 časova, a posjetioci će imati priliku da se upoznaju sa likovnim stvaralaštvom umjetnice kroz postavku objedinjenu pod nazivom „Samonikla“.

Ovaj kulturni događaj dio je programa tradicionalnog Bihorskog kulturnog ljeta, manifestacije koja tokom ljetnjih mjeseci u Petnjici okuplja stvaraoce iz različitih oblasti kulture i umjetnosti.

Projekat je podržalo Ministarstvo kulture i medija Crne Gore.

Iz JU Centar za kulturu Petnjica pozivaju ljubitelje umjetnosti i građane da prisustvuju otvaranju izložbe.

U utorak, 25. avgusta, sa početkom u 20 časova, u prostorijama Bošnjačkog kulturnog centra „Sandžak“ u Petnjici biće održana svečana premijera novog dugometražnog dokumentarnog filma „Bitke za Sandžak“, autora Avda Huseinovića.

Film donosi priču o ljudima i događajima koji su obilježili jedan od značajnih perioda istorije Sandžaka, a najavljen je sloganom „Istorija. Otpor. Ponos.“

Kako se navodi u najavi filma, riječ je o priči o ljudima koji su „branili čast, vjeru i slobodu Sandžaka“.

Režiju i scenario potpisuje Avdo Huseinović, dok je producent filma Hajrudin Hadrović. Produkciju potpisuje Bošnjačka kulturna zajednica u Luksemburgu – BKZL.

Premijera u Petnjici biće održana u utorak, 25. avgusta 2026. godine u 20 časova, u BKC „Sandžak“.

Organizatori su pozvali građane da prisustvuju premijernom prikazivanju ovog dokumentarnog ostvarenja.

Iako su crnogorskim zvaničnicima puna usta dijaspore, iako je često nazivaju jednim od najvećih oslonaca države, stvarnost sve češće pokazuje nešto sasvim drugo

Piše: Faiz Softić

Predsjednik Vlade Milojko Spajić javno je, prilikom obilježavanja Dana državnosti Crne Gore u Luksemburgu, poručio da se Crna Gora neće odreći svojih građana ma gdje oni živjeli. Lijepo zvuči. Ali između izgovorenih riječi i onoga što ljudi iz dijaspore doživljavaju pred šalterima državne administracije, izgleda, postoji velika razlika.

Sve je više strahovanja među ljudima koji žive van Crne Gore da će ih država, pod izgovorom da imaju prebivalište u inostranstvu, polako brisati iz svojih evidencija i udaljavati od prava koja proizlaze iz njihove pripadnosti zemlji iz koje su potekli.

Istina je – mnogi od njih godinama ili decenijama žive van Crne Gore. Ali je isto tako istina da veliki broj tih ljudi nije otišao svojom voljom. Jedne je otjerala politika, druge ratovi i nesigurnost, treće gola egzistencija. Odlazili su trbuhom za kruhom, ostavljajući roditelje, kuće, imanja, prijatelje i grobove svojih predaka. Odlaskom, međutim, nijesu prestali pripadati Crnoj Gori.

Najsvježiji primjer pokazuje koliko administrativna praksa može biti apsurdna.

Jedan Beranac, koji trenutno živi i radi u Luksemburgu, poželio je da svoju adresu iz Berana prenese u Bar, gdje je u međuvremenu sagradio kuću. Pred nadležnim šalterom, međutim, saopšteno mu je da to ne može učiniti jer živi u Luksemburgu.

Čovjek je, začuđen takvim obrazloženjem, odgovorio otprilike:

„Pa evo me ovdje, pred vašim šalterom. Imam kuću u Baru i želim tamo da prijavim adresu.“

Odgovor koji je dobio još više ga je iznenadio: prvo se mora odjaviti iz Luksemburga, pa tek onda može biti prijavljen u Baru.

Posebnu težinu ovom slučaju daje činjenica da se taj čovjek, prema njegovim riječima, nikada nije odjavio iz Crne Gore. Ima važeću crnogorsku ličnu kartu, državljanin je isključivo Crne Gore i crnogorskog državljanstva se nikada nije odrekao. Pa ipak, nakon pokušaja da adresu iz Berana prenese u Bar, gdje je sagradio kuću, našao se u gotovo nevjerovatnoj situaciji – državljanin je Crne Gore, ima njena važeća dokumenta, ali sada, kako mu je predočeno, nema zvaničnu adresu u sopstvenoj državi.

I tu se otvara još jedno, nimalo beznačajno pitanje. Šta je sa crnogorskim državljanima koji godinama žive u dijaspori, a u Crnoj Gori imaju svoje kuće, uredno upisane u list nepokretnosti, i koji žele da upravo na adresama tih kuća budu prijavljeni? Kako objasniti čovjeku da može biti vlasnik kuće u Crnoj Gori, imati dokaz o vlasništvu, biti njen državljanin i imati važeća crnogorska dokumenta, a da mu se, zbog života u inostranstvu, osporava mogućnost da tu kuću prijavi kao svoje prebivalište?

Paradoks postaje još očigledniji kada se pogleda kako država uređuje boravak ljudi koji nijesu njeni državljani. Za strance koji borave u Crnoj Gori zakon propisuje prijavu mjesta i adrese boravka. Dakle, od stranca se traži da državi kaže gdje boravi.

A onda se nameće gotovo nevjerovatno pitanje: šta je sa crnogorskim državljaninom iz dijaspore koji dolazi u sopstvenu kuću, ako mu se ne omogućava da tu kuću ima kao svoje prijavljeno prebivalište? Koju adresu u sopstvenoj zemlji on zapravo ima?

Može li se zaista doći u situaciju da čovjek bude isključivo crnogorski državljanin, da ima važeću crnogorsku ličnu kartu, kuću i list nepokretnosti u Crnoj Gori, da se svog državljanstva nikada nije odrekao – a da ipak nema prijavljenu adresu u državi čiji je građanin?

Ako može, onda javnost, a naročito dijaspora, zaslužuje jasno objašnjenje nadležnih.

Upravo u takvim primjerima ljudi iz dijaspore prepoznaju mnogo veći problem od obične administrativne procedure. Stiče se utisak da se građani Crne Gore koji žive van njenih granica, umjesto da budu čvršće vezani za svoju domovinu, administrativnim preprekama od nje sve više udaljavaju.

Zato se nameće pitanje na koje bi nadležni morali dati jasan i nedvosmislen odgovor: da li je ovakvo postupanje zvaničan stav nadležnog ministarstva i države Crne Gore, zasnovan na važećim zakonima i propisima, ili je riječ o samovolji pojedinaca na šalterima koji iste propise tumače i primjenjuju različito, zavisno od opštine, službe ili čak službenika?

Ako je riječ o zvaničnoj državnoj politici, onda građani, a posebno dijaspora, imaju pravo da znaju na osnovu kojeg zakona i kojih odredbi im se ograničava mogućnost prijave adrese u Crnoj Gori. Ako, međutim, takav stav nije propisan zakonom, onda je još ozbiljnije pitanje kako je moguće da pojedini službenici primjenjuju različite aršine i svojim tumačenjima odlučuju o nečemu što duboko zadire u odnos građanina prema sopstvenoj državi.

Državna administracija ne smije funkcionisati po principu da ono što je moguće na jednom šalteru nije moguće na drugom, niti da prava građanina zavise od toga pred kojim se službenikom zatekao. Propisi moraju biti jednaki za sve, a njihovo tumačenje jasno, ujednačeno i dostupno svakom građaninu – živio on u Baru, Beranama, Luksemburgu ili bilo gdje drugo.

A riječ je o ljudima koji su decenijama pomagali Crnoj Gori.

Dijaspora je gradila kuće, pomagala porodice, ulagala u imanja i preduzeća, slala novac, pomagala rodbinu, sela, sportske klubove, kulturna društva i humanitarne akcije. Dolazila je svakog ljeta, trošila novac u Crnoj Gori i održavala vezu svoje djece i unučadi sa zavičajem. Mnogi od tih ljudi imaju dvije adrese, ali samo jedan zavičaj.

I upravo tu leži opasnost koju država, čini se, nedovoljno prepoznaje. Prva generacija iseljenika još čuva kućni prag. Dolazi, popravlja roditeljsku kuću, kosi livadu, obilazi groblje i okuplja porodicu. Druga generacija dolazi rjeđe, ali još zna odakle joj je otac ili majka. Treća će, ako se te veze budu prekidale, možda Crnu Goru poznavati samo sa starih porodičnih fotografija i iz priča svojih djedova i nana.

Tada neće biti potrebno nikoga brisati iz evidencija. Ljudi će se sami udaljiti.

A kada se jednom izgubi osjećaj pripadnosti, teško ga je vratiti administrativnim pozivima, svečanim govorima i manifestacijama posvećenim dijaspori.

Zato država mora biti veoma oprezna kada uređuje pitanja prebivališta, državljanstva i biračkih spiskova. Naravno da evidencije moraju biti zakonite, precizne i uređene. Ali uređivanje evidencija ne smije se pretvoriti u prekidanje veza između Crne Gore i stotina hiljada ljudi koji su iz nje potekli.

Jer dijaspora nije samo novac koji svakog mjeseca stiže iz Luksemburga, Njemačke, Švajcarske, Francuske, Amerike ili neke druge zemlje. Dijaspora je dio Crne Gore koji živi izvan njenih granica. To su ljudi koji još imaju ključeve roditeljskih kuća, njive koje nijesu prodali, grobove koje obilaze i pragove preko kojih žele da prelaze kao svoji na svome.

I ne treba zaboraviti još nešto: kada čovjek iz dijaspore podigne kuću u svom rodnom kraju ili negdje drugo u Crnoj Gori, on time pokazuje da se nije odrekao svoje zemlje. Naprotiv. On u njoj ostavlja dio svoje ušteđevine, rada i života, sa željom da se jednoga dana vrati ili da barem njegova djeca imaju gdje da dođu. Država bi takvu želju trebalo da podstiče, a ne da je dočekuje novim administrativnim zidovima.

Crna Gora već ima sela u kojima se zimi ne dimi iz desetina odžaka, kuće čija se vrata otvaraju samo nekoliko sedmica tokom ljeta i imanja koja polako zarastaju. Bez dijaspore mnoga bi mjesta bila još praznija. Zato odnos prema ljudima koji žive van zemlje nije samo pitanje njihovih prava – to je i pitanje budućnosti čitavih krajeva Crne Gore.

Ako Crna Gora želi svoju dijasporu, onda je mora željeti cijelu – ne samo kada treba ulagati, slati novac, promovisati državu ili dolaziti na odmor.

Ne može se dijaspori govoriti: „Vi ste naši“, a onda joj pred državnim šalterom poručivati: „Vi ovdje više ne živite.“

Domovina nije samo mjesto u kojem čovjek svakoga jutra ustaje. Domovina je i mjesto kojem se vraća, u kojem želi da bude sahranjen, čiji jezik govori svojoj djeci i čije ime nosi sa sobom ma koliko daleko otišao.

Zato bi Crna Gora, umjesto da ispituje koliko je dugo njen građanin bio odsutan, trebalo da se pita kako da ga sačuva, kako da njegovu djecu privuče zavičaju i kako da vrata zemlje iz koje je potekao uvijek ostanu otvorena.

Jer, bude li država uporno kidala te niti, jednoga dana odgovor bi mogao doći sa druge strane.

Tada više neće biti važno ko je koga izbrisao iz koje evidencije. Biće mnogo strašnije ako Crnu Goru iz svog života počnu brisati oni koji su je decenijama nosili u srcu.

A tada bi ono staro i bolno:

„Zbogom, rode, zbogom, kućni pragu“

moglo prestati da bude samo stih i postati stvarnost.

A od takvog rastanka štetu neće imati samo dijaspora.

Mnogo veću imaće Crna Gora.