Iseljavanje sa sjevera Crne Gore više nije samo ekonomsko pitanje, već duboka društvena, demografska i identitetska rana, upozorava predsjednik Savjeta Muslimanskog naroda Crne Gore Sabrija Vulić. U razgovoru za Radio Petnjica poručuje da male opštine poput Petnjice gube svoje najvitalnije stanovništvo, da država predugo ostaje na obećanjima i da bez ozbiljne politike razvoja sjever rizikuje da ostane bez ljudi, glasa i budućnosti.

ISELJAVANJE KAO ISTORIJSKI KONTINUITET

RADIO PETNJICA: Kako iz ugla predsjednika Savjeta Muslimana Crne Gore gledate na dugogodišnji talas iseljavanja sa sjevera države, posebno iz malih opština poput Petnjice?

VULIĆ: Iseljavanje iz Crne Gore, a posebno stanovnika islamske vjere, dugotrajan je proces koji je tokom proteklih oko 150 godina imao svoje uspone i padove. Istorijski gledano, prva veća iseljavanja bilježimo krajem 19. i početkom 20. vijeka, zatim kao posljedicu Balkanskih ratova, pa potom formiranja Kraljevine Jugoslavije. Podsjetimo i na veliki talas iseljavanja u periodu od 1924. do 1930. godine kao posljedicu događaja u Šahovićima.

Nakon Drugog svjetskog rata taj proces je usporen, osim u periodu od 1953. do 1969. godine, kada je došlo do migracija u okviru sporazuma između Turske i Jugoslavije. Naravno, najveći poslijeratni talas iseljavanja desio se tokom ratova devedesetih. Ova iseljavanja podjednako se odnose na kompletan prostor Crne Gore kada su Muslimani u pitanju.

Dakle, iseljavanje je istorijski kontinuirano, jer se Muslimani iz Crne Gore već stoljećima suočavaju sa migracijama, često izazvanim političkim pritiscima, nesigurnošću i ekonomskim razlozima. To je dovelo do značajnog smanjenja njihovog prisustva u pojedinim krajevima.

Male opštine poput Petnjice bilježe stalni odlazak mladih, što dovodi do starenja stanovništva i slabljenja lokalne zajednice. Posebno naglašavam da se radi o gubitku vitalnog dijela muslimanske populacije.

EKONOMIJA, NEBRIGA I GUBITAK IDENTITETA

RADIO PETNJICA: Koji su, po Vašem mišljenju, glavni razlozi zbog kojih mladi ljudi napuštaju sjever Crne Gore i svoju budućnost traže u Podgorici, na primorju ili u inostranstvu?

VULIĆ: Ekonomski razlozi dominiraju. Nedostatak radnih mjesta, slaba infrastruktura i nedovoljna podrška razvoju sjevera Crne Gore glavni su faktori odlaska. Savjet Muslimana već duže vrijeme ističe da država mora uložiti više u ravnomjeran razvoj, ali ne zaboravimo i da bi država ulagala mora imati adekvatnog sagovornika sa druge strane, koji je spreman da radi, da se zalaže i stvara. Znam mnogo primjera gdje je pomoć države na sjeveru adekvatno iskorišćena i takvim domaćinima ne pada na pamet da se iseljavaju.

S druge strane, sjećam se da me prije sedam-osam godina kontaktirao jedan izuzetno uspješan i ostvareni inostrani privrednik koji je htio da ulaže u Crnu Goru i tražio je da to uradi upravo na sjeveru države zbog prirode posla. Nakon upornog insistiranja uspio sam da dogovorim sastanak u Ministarstvu ekonomije. Čovjeka su saslušali, ispričali mu nekoliko fraza o tome kako je Crna Gora spremna da prihvati inostrana ulaganja i to je bilo sve. Pamtim njegove riječi nakon tog sastanka: „Nikada više neću doći u Crnu Goru“. Nažalost, propuštamo brojne prilike koje nam se ukazuju sopstvenom krivicom i neažurnošću vladajućih struktura, tada, ali i sada.

Istini za volju, s druge strane, mnogi koji su stekli zavidne prihode u inostranstvu ili svojim radom, radije ulažu novac na primorje ili u centralni dio Crne Gore nego na sjever, kod svoje kuće. To je pitanje na koje nemam odgovor. Ja lično smatram da je sjever ekonomski veoma potentno područje, da su mogućnosti ogromne, ali da nema konačnog efekta.

Iseljavanje ima i identitetski aspekt. Ono se ne posmatra samo kroz ekonomsku prizmu, već i kao prijetnja očuvanju kulturnog i vjerskog identiteta Muslimana u Crnoj Gori. Svako iseljavanje znači slabljenje zajednice i gubitak kontinuiteta tradicije, a vidimo i da smo se u posljednje dvije i po decenije odrekli i svojih korijena u nacionalnom smislu.

MOŽE LI SJEVER DA SE RAZVIJA DOK OSTАJE BEZ LJUDI?

RADIO PETNJICA: Može li se danas uopšte govoriti o održivom razvoju sjevera, ako iz godine u godinu ostaje bez stanovništva, radne snage i mladih porodica?

VULIĆ: Šira društvena dimenzija ovog problema dovodi do ozbiljnih demografskih posljedica. Iseljavanje dovodi do depopulacije sjevera, što ima direktan uticaj na političku reprezentaciju i društvenu dinamiku.

Depopulacija sjevera Crne Gore kroz iseljavanje ima višeslojni društveni uticaj. Smanjenje broja stanovnika direktno utiče na političku reprezentaciju, jer manje opštine gube glasove i uticaj u državnim institucijama, pa se smanjuje mogućnost da lokalne zajednice artikulišu svoje potrebe i interese. Istovremeno, depopulacija dovodi do starenja stanovništva, pa se politički fokus pomjera sa razvoja na socijalnu zaštitu.

Slabljenje zajednica znači i manju participaciju u demokratskim procesima, jer broj birača rapidno opada. Društvena dinamika se mijenja – sela i manja mjesta ostaju bez mladih, što vodi ka kulturnom i svakom drugom osiromašenju. Nestanak radno sposobnog stanovništva smanjuje ekonomske inicijative i lokalnu privredu. Politički balans u zemlji se mijenja, jer se glasovi sa sjevera prelivaju u dijasporu ili urbane centre.

To stvara osjećaj marginalizacije kod onih koji ostaju, jer njihova zajednica gubi snagu i vidljivost. Dugoročno, depopulacija može dovesti do gašenja čitavih naselja, što mijenja geografsku i kulturnu mapu države. Sve zajedno, iseljavanje sa sjevera nije samo demografski problem, već i pitanje političke ravnoteže i društvene kohezije Crne Gore.

PETNJICA I PROBLEMI MALIH OPŠTINA

RADIO PETNJICA: Iako ne živite u Petnjici, koliko ste kroz svoj rad i kontakte sa ljudima iz tog kraja upoznati sa problemima sa kojima se suočavaju građani malih sjevernih opština?

VULIĆ: Kako je moja supruga sa sjevera, konkretno iz Petnjice, preko nje i njenih bliskih rođaka upoznat sam sa problemima sa kojima se suočavaju stanovnici sjevernih opština. Naravno, kao predsjednik nacionalnog Savjeta etničkih Muslimana, u našem članstvu većina je upravo sa ovog područja i mi o tome razgovaramo.

Raduje me kad vidim uspješne privrednike sa sjevera naše zemlje. Upoznao sam mnoge koji su svojim radom u trgovini, građevini, poljoprivredi, očuvanjem starih zanata i drugim djelatnostima ostvarili socijalnu sigurnost i zavidnu zaradu. Dakle, može se ako se hoće.

ŠTA DRŽAVA MORA HITNO DA URADI

RADIO PETNJICA: Šta država, po Vama, mora hitno da uradi kako bi zaustavila pražnjenje sjevera i stvorila uslove da ljudi ostanu da žive i rade u svojim sredinama?

VULIĆ: Sjećam se jednog predsjednika sjeverne opštine prije dvadesetak godina. Radio sam emisiju u gradu u kome je bio gradonačelnik. Otvorio je jedan ormar u kome su bili redovi registratora i rekao mi: „Ovo su projekti za naš grad“. Iskren da budem, značaj toga što mi je pokazao shvatio sam mnogo kasnije, ali sam, nažalost, i svjedok da je malo toga urađeno od planiranog.

Dakle, mora postojati dugoročni i realni plan unapređenja sjevera, koji ima sjajne uslove za razvoj.

Sjever Crne Gore ima značajan potencijal za privredni razvoj, posebno kroz turizam, poljoprivredu i infrastrukturne projekte. Planinski centri poput Žabljaka, Kolašina i Plava nude mogućnosti za zimski i ljetnji turizam, dok netaknuta priroda i nacionalni parkovi otvaraju prostor za ekoturizam i održive projekte. Poljoprivreda, naročito organska proizvodnja, može biti snažan oslonac lokalne ekonomije, a razvoj ruralnih područja doprinosi očuvanju tradicije i smanjenju depopulacije.

Bolji putevi, digitalna mreža i investicije u energetiku i turizam ključni su za privlačenje investitora i otvaranje novih radnih mjesta. Glavni izazovi ostaju depopulacija i sezonalnost turizma, ali uz pametno planiranje sjever može postati motor održivog razvoja Crne Gore, gdje se prirodni resursi i kulturna baština pretvaraju u dugoročne ekonomske prednosti.

GRAĐANI MORAJU DA POKAŽU VIŠE INICIJATIVE

RADIO PETNJICA: Koliko je ekonomski trenutak na sjeveru Crne Gore dodatno otežan činjenicom da razvoj uglavnom ostaje na obećanjima, dok konkretne investicije i projekti izostaju?

VULIĆ: Tu se na djelu moraju pokazati sami građani sjevera. Da se manje bave politikom i nacionalnim pitanjima, a više svojim krajem. Da ne čekaju „donacije“ iz dijaspore, nego da zavrnu rukave i rade. Mnogo je uspješnih ljudi na sjeveru Crne Gore koji su po ovoj formuli ostvarili zavidne rezultate kao privrednici.

OPASNOST OD DEMOGRAFSKOG PRAŽNJENJA

RADIO PETNJICA: Da li su male opštine na sjeveru, poput Petnjice, prepuštene same sebi i koliko je to opasno za njihov dugoročni opstanak?

VULIĆ: Male opštine na sjeveru Crne Gore, poput Petnjice, često se suočavaju s osjećajem da su prepuštene same sebi. Nedostatak snažnih investicija, ograničena infrastruktura i odlazak mladih stvaraju ozbiljne izazove za njihov dugoročni opstanak. Kada lokalne zajednice nemaju dovoljno podrške države i privrede, prijeti im depopulacija i gubitak ekonomskog potencijala. To je posebno opasno jer male opštine nemaju kapacitet da same razviju velike projekte niti da privuku značajne investitore.

Bez strateškog plana i kontinuirane pomoći, postoji rizik da se takve sredine pretvore u demografski prazne prostore, što bi dugoročno oslabilo i ukupni razvoj Crne Gore. S druge strane, ulaganje u lokalnu poljoprivredu, turizam i infrastrukturu može stvoriti uslove da stanovništvo ostane i da se razvija. Dakle, opasnost je realna, ali uz pametnu politiku i ravnomjernu raspodjelu resursa male opštine mogu postati primjer održivog razvoja i očuvanja identiteta sjevera.

Ovdje je bitan i detalj vezan za rukovodeći kadar opština, jer na čelu moraju biti ljudi koji imaju viziju, koji hoće da prihvate nove ideje, a ne da razmišljaju samo kako će dobiti sljedeći krug izbora, a da pritom ništa ne urade.

POLOŽAJ MUSLIMANA I ODNOS DRŽAVE PREMA SJEVERU

RADIO PETNJICA: U kojoj mjeri se položaj muslimanskog naroda u Crnoj Gori može posmatrati i kroz odnos države prema sredinama u kojima taj narod tradicionalno živi?

VULIĆ: Kada su u pitanju nacionalni Muslimani, situacija je katastrofalna. Po mom ličnom mišljenju, plaćamo cijenu jedne građanske opcije koja je uveliko prisutna kod ove populacije. Danas su, nažalost, u modi nacionalisti, ali ne u onom pozitivnom smislu ove riječi, već takozvani interesni nacionalisti.

Među populacijom Muslimana u Crnoj Gori imamo mnogo obrazovanih ljudi, posebno na sjeveru, koji ne mogu doći do izražaja i pokazati svoje znanje i mogućnosti, jer „nisu podobni“, odnosno ne pripadaju određenim političkim grupacijama kojima je važnija nacionalna pripadnost od razvoja opštine i mjesta gdje žive.

ISELJAVANJE SLABI POLITIČKU I DRUŠTVENU SNAGU

RADIO PETNJICA: Koliko iseljavanje sa sjevera utiče i na demografsku, političku i društvenu snagu muslimanskog naroda u Crnoj Gori?

VULIĆ: Iseljavanje sa sjevera Crne Gore snažno utiče na demografsku, političku i društvenu snagu muslimanskog naroda u zemlji. Prije svega, odlazak mladih i radno sposobnih ljudi dovodi do smanjenja broja stanovnika u opštinama gdje Muslimani čine značajan dio populacije. Time se mijenja demografska struktura i slabi prisustvo zajednice u lokalnim sredinama.

Politički gledano, manji broj stanovnika znači i manju izbornu moć, što direktno utiče na zastupljenost Muslimana u institucijama i procesima odlučivanja. Društveno, iseljavanje slabi lokalne zajednice, jer se gubi energija mladih, a ostaju stariji koji teže održavaju kulturne i vjerske tradicije.

Ovaj proces dugoročno može dovesti do marginalizacije i smanjenja uticaja Muslimana u Crnoj Gori. Istovremeno, dijaspora, među kojima je veliki broj onih koji se izjašnjavaju kao nacionalni Muslimani, održava veze sa zavičajem, ali fizičko odsustvo stanovništva otežava razvoj lokalnih ekonomija i društvenih mreža. Imajući u vidu da se depopulacija ne zaustavlja i da se ne stvaraju uslovi za ostanak, nacionalni Muslimani već gube dio svoje političke i društvene snage, što će imati posljedice i na ukupnu multietničku ravnotežu u državi.

IMA LI JOŠ VREMENA ZA PREOKRET?

RADIO PETNJICA: Vidite li šansu da se kroz ozbiljnu regionalnu politiku, jačanje infrastrukture, podršku poljoprivredi i malom biznisu promijeni sudbina sjevera, ili je proces iseljavanja već ušao u preopasnu fazu?

VULIĆ: Ja se iskreno nadam da nismo ušli u preopasnu fazu. Optimista sam po prirodi i vjerujem da će se ulaskom u Evropsku uniju ostvariti uslovi da se ljudi vrate svojim kućama i ovdje stvaraju i privređuju.

Proces iseljavanja sa sjevera Crne Gore jeste ozbiljan izazov, ali još nije nepovratno ušao u fazu iz koje nema izlaza. Postoji realna šansa da se kroz ozbiljnu regionalnu politiku promijeni sudbina ovog kraja. Ključ je u jačanju infrastrukture – bolji putevi, digitalna povezanost, razvoj turističke privrede i energetski projekti mogu privući investitore i olakšati život stanovnicima.

Podrška poljoprivredi, naročito organskoj proizvodnji, može stvoriti stabilne izvore prihoda i učvrstiti lokalnu ekonomiju. Mali biznisi, ako dobiju adekvatnu pomoć i pristup tržištu, mogu biti motor zapošljavanja i zadržavanja mladih.

Naravno, opasnost od depopulacije je realna, jer odlazak mladih već mijenja demografsku sliku sjevera. Uz strateški pristup države, ravnomjernu raspodjelu resursa i dugoročne projekte, sjever može postati primjer održivog razvoja. Dakle, sudbina sjevera zavisi od toga da li će politika i investicije biti dovoljno ozbiljne da zaustave negativne procese i otvore perspektivu za ostanak ljudi u svom zavičaju, ali i od toga da li će stanovnici na sjeveru naše države postati svjesni da žive u jednom prekrasnom okruženju koje im može omogućiti lagodan i kvalitetan život.

Iz ugla predsjednika Savjeta Muslimanskog naroda Crne Gore, iseljavanje sa sjevera države je alarmantan problem koji zahtijeva sistemske mjere. Potrebno je ekonomsko osnaživanje sjevera kroz investicije i otvaranje radnih mjesta, podrška mladima da ostanu i grade život u svojim zajednicama, kao i očuvanje identiteta kroz kulturne i obrazovne programe.

Drugim riječima, iseljavanje se vidi kao egzistencijalni izazov za Muslimane u Crnoj Gori, a rješenje se traži u kombinaciji ekonomskih i društvenih politika koje bi zaustavile pražnjenje opština poput Petnjice.

SAMIR RASTODER

This story was produced with the financial support of the European Union under the SMS Facility – Small Media Support in Western Balkans project, implemented by Center for Democratic Transition (CDT). The content is the sole responsibility of the author, and does not necessarily reflect the views, opinions, or values of the European Union or Center for Democratic Transition (CDT).

Ova priča je nastala uz finansijsku podršku Evropske unije u okviru projekta SMS Facility – Small Media Support in Western Balkans, koji sprovodi Centar za demokratsku tranziciju (CDT). Sadržaj je isključiva odgovornost autora i ne odražava nužno stavove, mišljenja ili vrijednosti Evropske unije ili Centra za demokratsku tranziciju (CDT).