Na radionici održanoj u Petnjici 14. maja 2026. osobe sa invaliditetom prvi put je učilo kako da od institucija zahtijeva ono što im po zakonu pripada – i zašto je to u Crnoj Gori još uvijek revolucionaran čin.
Crna Gora već više od decenije pregovara o pristupanju Evropskoj uniji. Svake godine, Evropska unija objavljuje izvještaj o napretku Crne Gore na tom putu – i svake godine, gotovo ritualnom doslednosću, taj izvještaj apostrofira isti problem: položaj osoba sa invaliditetom ostaje zabrinjavajući, diskriminacija je rasprostranjena, a pristupačnost javnih institucija i usluga daleko je ispod evropskih standarda. Izvještaj Evropske komisije za 2024. godinu konstatuje da je implementacija Strategije za zaštitu lica sa invaliditetom od diskriminacije i promociju jednakosti 2022–2027 spora, da opštine ne raspolažu sopstvenim akcionim planovima, te da mehanizmi zaštite od diskriminacije ostaju nedovoljno dostupni osobama na koje se odnose.
Na sjeveru Crne Gore, situacija je još teža. Opštine poput Petnjice, Berana i Rožaja suočavaju se sa kombinacijom demografske iscrpljenosti, slabije razvijene infrastrukture i ograničenih budzeta. Procijenjenih 570 do 700 osoba sa invaliditetom živi u opštini Petnjica – bez jednog jedinog akcionog plana lokalne uprave koji je posvećen njihovim pravima, bez pristupačnih ulaza u zgrade javnih institucija, bez prilagođenih informacija o javnim uslugama i bez stalnog prostora za rad organizacije koja ih zastupa.
U takvom okruženju, održati radionicu na kojoj osobe sa invaliditetom po prvi put uče da je zagovaranje njihovo pravo, a ne privilegija – nije rutinska projektna aktivnost.
„Ništa o nama bez nas“ – od slogana do vježbe u restoranu Merak
U srijedu, 14. maja 2026. godine, restoran „Merak“ u Petnjici primio je nesvakidašnje goste. Osobe sa invaliditetom, članovi NVO Lica sa invaliditetom iz opštine Petnjica, sjelo je za sto ne da bi dobili pomoć, već da bi naučili kako se traži ono što im pripada.
Tokom radionice „Javno zagovaranje za prava osoba sa invaliditetom i digitalna promocija“ kroz tri modula – pravni okvir, tehnike zagovaranja i digitalne alate – učesnici su prošli put od apstraktnih pojmova do konkretnih akcija.
Crna Gora je 2009. godine ratifikovala Konvenciju UN o pravima osoba sa invaliditetom. To nije politička preporuka – to je međunarodni ugovor koji ima snagu zakona. Član 9. te Konvencije obavezuje državu da obezbijedi pristupačnost javnih objekata i informacija. U Crnoj Gori 30% javnih institucija nemaju prilagođene ulaze za osobe sa invaliditetom. Nemaju ih ni 15 godina nakon ratifikacije.
Na radionici su učesnici naučili da ovo nije samo tehnički propust – to je kršenje međunarodnog prava, i da postoje mehanizmi kojima se to može dokumentovati i na kojima se može insistirati. Naučili su i razliku između medicinskog i socijalnog modela invaliditeta: da problem nije u osobi koja koristi kolica, već u zgradi koja nema rampu. I da rampa nije milost – već zakonska obaveza.
Posebno je obrađena EU strategija za prava osoba sa invaliditetom 2021–2030, čiji prioriteti direktno obavezuju Crnu Goru kao kandidata za članstvo. Statistika koja je izazvala najviše reakcija: u Evropskoj uniji, 87 miliona osoba ima invaliditet, a samo 50,6% ih je zaposleno – nasuprot 74,8% ostatka radno sposobnog stanovništva. U Crnoj Gori, od procijenjenih 53.000 OSI, zvanično je zaposleno manje od 2.000.
Radionica nije ostala na teoriji. Tokom diskusije o individualnom i grupnom zagovaranju, učesnici su se suočili sa pitanjem: gdje uopšte NVO Lica sa invaliditetom radi? Gdje prima članove, organizuje aktivnosti, čuva dokumentaciju?
Odgovor je bio neugodan: organizacija nema nikakav prostor za rad. Svaka aktivnost traži iznova rješavanje pitanja lokacije. To nije samo logistički problem – to je signal državnog i lokalnog sistema da organizovano zastupanje prava OSI nema institucionalni status koji zaslužuje.
Iz te diskusije nastala je konkretna zagovaračka inicijativa: NVO Lica sa invaliditetom uputit će formalni pisani zahtjev predsjedniku Opštine Petnjica da im se obezbijedi stalni prostor za rad. Zahtjev će biti propraćen digitalnom kampanjom na društvenim mrežama – prvom takvom kampanjom koju će OSI iz Petnjice voditi samostalno, s alatima koje su naučili upravo na ovoj radionici.
Ovo nije slučajno. Jedan od ključnih ciljeva radionice bio je upravo da učesnici ne odu kući sa znanjem – već da odu s akcijom i nekom pokrenutom inicijativom.
Jedna radionica neće promijeniti sistem. Neće natjerati Opštinu da u kratkom roku riješi problem prostora za NVO Lica sa invaliditetom, niti će preokrenuti dugogodišnju sistemsku marginalizacije osoba sa invaliditetom na sjeveru Crne Gore. To bi bilo nerealno očekivati.
Ali to nije ni poenta.
Poenta je u tome da su osobe koje su ušle u restoran „Merak“ kao korisnici tuđe dobre volje – izišle iz njega kao zagovarači sopstvenih prava. Da znaju koji zakon štiti njihova prava. Da znaju kome da pišu. Da znaju kako da to kažu glasno i vidljivo. I da imaju prvu konkretnu akciju pred sobom.
U zemlji u kojoj izvještaji EU i dalje bilježe diskriminaciju OSI kao neriješen problem, u opštini koja nema ni akcioni plan za ovu populaciju, svaki ovakav korak ima značaj koji prevazilazi projektni indikator. Demokratsko i ravnopravno društvo ne gradi se samo usvajanjem zakona i strategija u Podgorici – gradi se i u malim salama po Petnjici, Beranama i Rožajama, gdje obične osobe po prvi put nauče da je njihov glas legitiman, i da imaju pravo – i način – da ga upotrebe.
Radionica je realizovana u okviru projekta „Mi smo tu – kampanja za vidljivost i razumijevanje“, koji sprovodi NVO Lica sa invaliditetom iz Petnjice, u partnerstvu sa NVO Centar za seoski razvoj i uz podršku NVO Vis Legis. Projekat se realizuje u okviru programa CORDIAL (Civil Society Organizations’ Rights Development Initiative and Local Action), a finansira ga Evropska unija posredstvom Caritasa Srbije.
Sadržaj ovog teksta isključiva je odgovornost NVO Lica sa invaliditetom i ne odražava nužno stavove Evropske unije.
