Gotovo tri četvrtine učesnika ankete Radija Petnjica nezadovoljno je izgledom i uređenjem centra, 80 odsto kao problem navodi nedostatak parkinga, a više od tri četvrtine nedostatak trotoara i bezbjednih pješačkih površina. Istovremeno, rekonstrukcija gradskih saobraćajnica vrijedna više od 450.000 eura predstavljena je kao gotovo završena, postrojenje za prečišćavanje otpadnih voda u Gusarama više od pet godina čeka mrežu koja bi ga stavila u funkciju, a pokušaj izmjene urbanističkog plana za Petnjicu pokrenut 2025. godine iste godine je i zaustavljen. Predsjednik Opštine Samir Agović nije odgovorio na pitanja Radija Petnjica.

Petnjica administrativno jeste centar opštine i Bihora, ali je dovoljno proći njenim užim jezgrom da se vidi koliko je veliki raskorak između tog statusa i onoga što građani, pješaci, vozači i posjetioci svakodnevno dobijaju.

Centar se praktično razvija uz dvije glavne saobraćajnice – jednu koja prolazi pored zgrade Opštine i drugu uz centralnu džamiju. Posljednjih godina ulagano je u asfalt, rasvjetu i rekonstrukciju ulica, građeni su pojedini parking prostori, najavljivani trotoari, trg, park, kanalizacija i uređenje javnih površina.

Međutim, kada se sve to sabere na terenu, Petnjica i dalje nema ono što bi trebalo da bude minimum uređenog opštinskog centra: kontinuirane i bezbjedne trotoare, dovoljno organizovanih parking mjesta, funkcionalnu javnu kanalizaciju i jasno prepoznatljivu uređenu javnu površinu koja bi predstavljala gradsko jezgro.

Posebno je to bilo vidljivo tokom ljetnjih mjeseci, kada se broj ljudi i vozila višestruko poveća dolaskom dijaspore. Problem parkiranja postaje gotovo nerješiv, dok je policija još u aprilu ove godine najavila pojačane kontrole nepropisno parkiranih vozila, posebno onih ostavljenih na kolovozu i mjestima na kojima ometaju saobraćaj.

GRAĐANI NE TRAŽE UKRAS – TRAŽE DA CENTAR FUNKCIONIŠE

Da problem nije samo novinarski utisak sa terena pokazuje i upitnik koji je Radio Petnjica postavio građanima u okviru projekta koji se realizuje uz finansijsku podršku Evropske unije, a koordinira BIRN.

Anketa sa 30 učesnika nije reprezentativno istraživanje javnog mnjenja i njene rezultate zato ne treba predstavljati kao stav svih građana Petnjice. Ipak, odgovori ljudi koji su se uključili daju veoma jasan signal o tome gdje oni vide najveće probleme.

Od 30 učesnika čak 22, odnosno 73,3 odsto, nezadovoljno je sadašnjim izgledom i uređenjem centra, od čega je njih 17 veoma nezadovoljno. Samo četiri ispitanika izjasnila su se kao uglavnom ili veoma zadovoljna.

Gotovo identična slika dobija se kada je riječ o bezbjednosti pješaka: 13 učesnika ocijenilo ju je kao veoma lošu, a devet kao lošu. Dakle, ponovo 22 od 30 ispitanika.

Čak 23 učesnika smatraju da centar nije prilagođen djeci, starijim osobama i osobama sa invaliditetom.

Još je zanimljiviji odgovor na pitanje šta su najveći problemi centra, gdje je bilo moguće označiti više odgovora. Nedostatak parkinga navela su 24 od 30 učesnika, nedostatak trotoara i bezbjednih pješačkih površina 23, neuređene javne površine i saobraćaj kroz centar po 21, nedostatak ili neadekvatnu kanalizacionu infrastrukturu 19, koliko i nedostatak zelenila, dok je neplansku ili nekontrolisanu gradnju navelo 18 učesnika.

To je možda i najvažnija poruka ankete: ljudi koji su odgovorili ne traže prvenstveno fasadno uljepšavanje Petnjice, već osnovne elemente urbanog prostora.

NEMA SAGLASNOSTI KAKO CENTAR TREBA DA IZGLEDA – ALI IMA O TOME DA MU TREBA RED

Oko buduće arhitekture centra mišljenja nijesu jednoobrazna, što je za ozbiljno planiranje možda i korisnije od lažnog konsenzusa.

Trinaest učesnika ankete podržalo bi temeljnu transformaciju centra i postepenu zamjenu većeg dijela postojećih objekata modernim stambeno-poslovnim zgradama. Devet bi uglavnom sačuvalo postojeći izgled, ali uz veliko unapređenje infrastrukture, dok sedam podržava kombinovani model – očuvanje dijela postojećeg karaktera uz plansku novu gradnju.

Ali se na jednom pitanju pojavljuje veoma jasan zajednički imenitelj. Od 30 ispitanika, njih 21 podržava da se postojeće kuće koriste i adaptiraju za poslovne sadržaje – ali samo uz jasna urbanistička pravila.

Četrnaest ispitanika smatra da je centru potrebna modernija i organizovanija gradnja, a 11 da postojeći objekti mogu ostati, ali da njih i okolni prostor treba urediti.

Dakle, građani se mogu sporiti oko toga treba li buduća Petnjica da bude tradicionalnija ili modernija. Mnogo manje se spore oko toga da sadašnje stanje zahtijeva plan, pravila i uređenu infrastrukturu.

To dodatno potvrđuje činjenica da 21 od 30 učesnika smatra da građani treba da budu uključeni u odlučivanje o izgledu centra – direktno ili kroz javnu raspravu, dok bi čak 27 sigurno ili možda učestvovalo u javnoj raspravi ukoliko bi se donosio novi plan.

To je uostalom i princip koji prepoznaje važeći Zakon o uređenju prostora: uređenje prostora mora počivati na integralnom pristupu, kvalitetnom i humanom razvoju naselja, zaštiti javnog interesa i benefitima svih korisnika prostora, dok zakon izričito propisuje i pravo javnosti da bude obaviještena i da daje inicijative, mišljenja i predloge.

458.000 EURA ZA ULICE – A GDJE JE NESTAO KONTINUIRANI TROTOAR?

Posebno pitanje predstavlja rekonstrukcija glavnih gradskih saobraćajnica.

U septembru 2023. predsjednik Opštine Samir Agović saopštio je da će od milion eura koje je Petnjica dobila iz sredstava programa ekonomskog državljanstva oko 458.000 eura biti izdvojeno za rekonstrukciju gradskih ulica od Centra za kulturu do centralne džamije.

Tada je vrlo precizno navedeno šta bi projekat trebalo da obuhvati: pješačku stazu, rasvjetu, novi sloj asfalta i regulisanje kanalizacione mreže.

Radovi su počeli u maju 2024, a kao izvođač je naveden „Tofi“ iz Rožaja. Prvo je počela dionica od Doma kulture do dječjeg igrališta, uz najavu da slijedi i glavna ulica prema džamiji.

U avgustu 2025. Agović je već saopštio da je lokalna uprava „konačno uspjela“ da rekonstruiše glavne gradske ulice, da je vrijednost projekta veća od 450.000 eura i da je ostalo još svega nekoliko manjih zahvata.

Dvije godine nakon početne najave zato je legitimno postaviti vrlo jednostavno pitanje: ako je pješačka staza bila sastavni dio projekta, zbog čega danas na pojedinim djelovima rekonstruisanih gradskih saobraćajnica nema kontinuiranog trotoara i bezbjednog prostora za pješake?

Radio Petnjica ne može bez glavnog projekta tvrditi da je izvođač odstupio od ugovorenih radova niti da ono što je urađeno nije u skladu sa projektom. Upravo zato smo od predsjednika Opštine tražili da dostavi podatke o projektu, izvođaču, stručnom nadzoru, stvarno potrošenom iznosu i eventualnom tehničkom prijemu, kao i odgovor da li su trotoari bili predviđeni projektom. Odgovor nije stigao.

Dok tih dokumenata nema u javnosti, ostaje nesporno samo ono što se može uporediti: pješačka staza bila je javno obećani element projekta, rekonstrukcija je predstavljena kao gotovo završena, a kontinuirani trotoari danas nijesu obezbijeđeni na svim djelovima centra.

PARKING GRAĐEN I RANIJE – A DANAS NAJVEĆI PROBLEM

Zanimljiv je i problem parkinga.

Još u oktobru 2020. Agović je govorio da je u centru Petnjice urađeno „mnogo toga“ i naveo da je izgrađeno više od 500 kvadratnih metara parking prostora.

Šest godina kasnije, nedostatak parkinga je najčešće označen problem u anketi Radija Petnjica – navelo ga je 24 od 30 učesnika.

Jedno ne poništava drugo. Parking prostor je očigledno građen, ali trenutni kapaciteti ne odgovaraju potrebama centra, posebno u periodima kada Petnjica ima znatno veći broj stanovnika i posjetilaca.

To postaje još ozbiljniji problem kada se istovremeno uvodi stroža kontrola nepropisnog parkiranja. Policija je u aprilu najavila kažnjavanje vozila ostavljenih na kolovozu i drugim nedozvoljenim mjestima, što je potpuno legitimno sa stanovišta bezbjednosti, ali istovremeno otvara pitanje gdje lokalna uprava planira da omogući legalno parkiranje rastućeg broja vozila.

PLAN IZ 2014, POKUŠAJ IZMJENA 2025. – PA STOP

Drugi važan dio priče je planska dokumentacija.

Za centar Petnjice postoji Detaljni urbanistički plan iz 2014. godine, na koji se i Vlada pozvala kada je početkom 2025. odlučila da pokrene njegove izmjene i dopune.

Vlada je 27. februara 2025. donijela odluku o izradi izmjena i dopuna DUP-a „Petnjica“, a Ministarstvo je mjesec kasnije pozvalo zainteresovane da se uključe u početnu fazu izrade plana. Planirani obuhvat bio je oko 23,59 hektara, za njegovu izradu bilo je planirano 20.000 eura, a rok šest mjeseci od potpisivanja ugovora sa rukovodiocem izrade.

Međutim, praktično istovremeno promijenjen je čitav sistem prostornog planiranja u Crnoj Gori. Novi Zakon o uređenju prostora objavljen je 4. marta 2025. i stupio je na snagu 5. marta, dok je odluka o izmjenama DUP-a Petnjica, objavljena 28. februara, stupila na snagu 8. marta.

Novi zakon propisao je da se postupci ranije započetih planskih dokumenata nastavljaju po staroj proceduri, ali i da se izrada planova koji nijesu predviđeni novim sistemom, ukoliko ne budu doneseni do kraja 2025, obustavlja.

To se na kraju i dogodilo. U Službenom listu od 26. novembra 2025. objavljena je odluka kojom prestaje da važi odluka o izradi izmjena i dopuna DUP-a „Petnjica“. Odluka je stupila na snagu 4. decembra.

Važno je, međutim, biti precizan: zaustavljanje izmjena iz 2025. samo po sebi ne znači da je stari DUP iz 2014. prestao da važi. Prelazni režim novog zakona omogućava primjenu postojećih planskih dokumenata dok ih ne zamijene novi, pod uslovima propisanim zakonom.

Petnjica pritom od 2019. ima i Prostorno-urbanistički plan opštine, kao planski dokument šireg reda.

Ono što, međutim, do trenutka ovog istraživanja nijesmo pronašli među javno dostupnim dokumentima jeste nova odluka kojom bi za centar Petnjice, po sadašnjem zakonskom sistemu, bila pokrenuta izrada lokalnog plana detaljne regulacije koji bi zamijenio ili na savremen način razradio postojeća rješenja.

Zato smo Opštinu pitali koji dokument danas konkretno reguliše centar, kakav je pravni status DUP-a iz 2014, zbog čega je proces izmjena zaustavljen i da li se priprema novi planski dokument.

Odgovora nema.

POSTROJENJE JE NAPRAVLJENO PRIJE SISTEMA KOJI TREBA DA GA NAPUNI

Ako postoji primjer koji najbolje pokazuje posljedice parcijalnog rješavanja infrastrukture u Petnjici, onda je to kanalizacija.

U septembru 2020. počela je izgradnja biljnog postrojenja za prečišćavanje komunalnih otpadnih voda u Gusarama. Vrijednost projekta bila je 450.000 eura, od čega su po 225.000 obezbijedili tadašnje Ministarstvo održivog razvoja i turizma i Slovenački razvojni centar. Već tada je saopšteno da će uži centar dobiti kanalizacionu mrežu i mogućnost priključenja na postrojenje.

Ali, više od pet godina kasnije, sistem nije funkcionalan.

Direktor petnjičkog Komunalnog preduzeća Mithad Cikotić u julu ove godine potvrdio je za Radio Petnjica da opštinski centar nema završenu funkcionalnu javnu kanalizacionu mrežu i da su objekti do tada individualno priključeni na septičke jame. Naveo je i da je tokom posljednje rekonstrukcije ulica izgrađen dio kanalizacione mreže, ali da ona tek treba da bude spojena kolektorom sa postrojenjem u Gusarama.

Tako je Petnjica došla u paradoksalnu situaciju: krajnja tačka sistema građena je prije infrastrukture koja do nje treba da dovede otpadne vode.

Predsjednik Opštine je u januaru ove godine rekao da bi problem trebalo da riješi projekat „Regulacija korita rijeke Popče sa kanalizacionom mrežom za otpadne vode“, koji je tada procijenio na 8,7 miliona eura, i da bi njegovom realizacijom biljni prečišćivač bio priveden namjeni.

Međutim, u Nacrtu Programa javnih radova za 2026. i kasnijem obrazloženju Opštine isti projekat navodi se u vrijednosti od 6.497.360,90 eura.

Razlika od više od dva miliona eura ne mora nužno značiti kontradikciju – moguće je da cifre obuhvataju različite faze ili elemente projekta – ali bez dodatnog obrazloženja javnost ne može znati šta tačno pokriva iznos od 6,5, a šta procjena od 8,7 miliona eura.

I to je bilo jedno od pitanja upućenih Opštini: kada će centar konačno dobiti funkcionalnu kanalizaciju, koliko će projekat koštati i na koji način se otpadne vode trenutno zbrinjavaju.

Odgovora ponovo nema.

TRG, PARK, NOVA ULICA – ALI GDJE JE JEDNA SLIKA BUDUĆEG CENTRA?

Ni za 2026. ne može se reći da projekata za centar nema.

U Nacrtu Programa javnih radova predviđeno je 250.000 eura za nastavak saobraćajnice džamija–Vunovlačara, 241.758 eura za gradski trg, 85.000 za park iznad Opštine, kao i sredstva za projektnu dokumentaciju, među kojom su projekat gradskog trga i uređenje zelenih površina u centru.

Dakle, i dalje se projektuju i planiraju novi djelovi centra.

Ali upravo tu dolazimo do ključnog pitanja ove priče: da li su ulica, trg, park, parking, kanalizacija, pješačke površine, zelenilo, javna rasvjeta i nova privatna gradnja djelovi jedne urbanističke vizije – ili se svaki problem rješava zasebnim projektom kada se za njega pojavi novac?

To nije semantička razlika.

Grad ili opštinski centar nije zbir asfalta, nekoliko lampi, par parking površina i pojedinačnih novih zgrada. Urbanizam podrazumijeva da ti elementi funkcionišu zajedno.

Upravo zato je Radio Petnjica od predsjednika Opštine zatražio informaciju postoji li cjelovita vizija uređenja užeg centra koja obuhvata trotoare, parking, trg i druge javne površine, zelenilo, javnu rasvjetu, odvodnju atmosferskih voda, kanalizaciju i bezbjednost pješaka, kao i pregled ukupnih ulaganja u centar od obnove statusa opštine do danas.

Odgovori nijesu dostavljeni.

ĆUTANJE NIJE DOKAZ KRIVICE – ALI JESTE PROBLEM TRANSPARENTNOSTI

Izostanak odgovora predsjednika Opštine ne dokazuje da je bilo koji projekat nezakonit, da je novac nenamjenski potrošen ili da je neko prekršio propise. Takve tvrdnje bez dokumentacije ne bi bile profesionalne.

Ali ćutanje lokalne uprave ostavlja bez odgovora pitanja na koja javnost ima puno pravo da dobije odgovor: koliko je tačno koštala rekonstrukcija gradskih ulica, šta je glavnim projektom bilo predviđeno, da li su radovi tehnički primljeni, gdje su trotoari, koliki je stvarni kapacitet uređenih parkinga, koji planski dokument sada reguliše centar, kada će proraditi kanalizacija i postoji li uopšte objedinjena vizija urbanog jezgra Petnjice.

Posebno zabrinjava što ovo nije prvi put da predsjednik Opštine ne odgovara na pitanja ovog medija o osnovnoj infrastrukturi. Radio Petnjica je i u julu, prilikom istraživanja kanalizacionog sistema i postrojenja u Gusarama, objavio da odgovori na pitanja upućena predsjedniku Opštine nijesu stigli.

Lokalna vlast ima pravo da ospori novinarske zaključke, da predstavi dokumentaciju koja ih demantuje ili da pokaže projekte koji nijesu javno dostupni. Ono što ne bi smjelo da postane praksa jeste da se na pitanja o trošenju javnog novca i planiranju javnog prostora jednostavno ne odgovara.

PETNJICI NE NEDOSTAJE JOŠ JEDNO OBEĆANJE – NEDOSTAJE JOJ CJELINA

Rezultati ankete ne govore da građani žele jednu određenu arhitekturu Petnjice. Jedni bi modernije zgrade, drugi bi sačuvali postojeći karakter, treći bi kombinovali to dvoje.

Ali poruka o osnovnim problemima gotovo je nemoguće previdjeti.

Parking. Trotoari. Bezbjednost pješaka. Kanalizacija. Javni prostor. Zelenilo. Saobraćaj. Pravila gradnje.

To su različiti odgovori na isto pitanje – ima li Petnjica uređeni centar ili samo niz objekata i infrastrukturnih zahvata na prostoru koji nazivamo centrom?

Više od 450.000 eura već je vezano samo za rekonstrukciju gradskih saobraćajnica. Još 450.000 bilo je obezbijeđeno za postrojenje u Gusarama. Za regulaciju Popče i kanalizacionu mrežu sada se računaju milioni, a novi novac planira se za trg, park, ulicu i zelenilo.

Zato ključno pitanje više nije da li se u Petnjicu ulagalo.

Pitanje je šta su sva ta ulaganja zajedno napravila.

Kada građanin bude mogao da ostavi automobil na uređenom parkingu, bezbjedno nastavi trotoarom, pređe uređen javni trg, zna da otpadne vode iz objekata završavaju u funkcionalnom kanalizacionom sistemu, a investitor unaprijed zna gdje, šta i koliko smije da gradi – tada će Petnjica imati centar u urbanom smislu te riječi.

Do tada će imati projekte.

Ali još ne i cjelinu.

SAMIR RASTODER